PostgreSQL

• Açıq Mənbəli RDBMS: PostgreSQL güclü, açıq mənbəli obyekt-relational verilənlər bazası sistemidir.
• ACID Uyğunluğu: Atomicity, Consistency, Isolation, Durability prinsiplərinə tam uyğundur.
• Genişləndirilə Bilən: Öz funksiyalarınızı, operatorlarınızı və məlumat tiplərini yarada bilərsiniz.
• Yüksək Performans: Query planlaşdırma, indeksləmə və optimizasiya imkanları.
• Zəngin Məlumat Tipləri: JSON, XML, Array, hstore, geometric və digər xüsusi tiplər.
• MVCC: Multi-Version Concurrency Control vasitəsilə yüksək konkurent əməliyyatlar.
• Replikasiya: Streaming replication, logical replication dəstəyi.
• Extensibility: Pləntyonlar vasitəsilə genişləndirilə bilər (PostGIS, pg_stat_statements və s.).

Əsas Xüsusiyyətlər

Məlumat Tipləri

• Numeric: INTEGER, BIGINT, DECIMAL, NUMERIC, REAL, DOUBLE PRECISION
• String: CHAR, VARCHAR, TEXT
• Date/Time: DATE, TIME, TIMESTAMP, INTERVAL
• Boolean: BOOLEAN
• Binary: BYTEA
• JSON: JSON, JSONB (binary JSON)
• Array: İstənilən məlumat tipində massiv
• UUID: Universal Unique Identifier
• Geometric: POINT, LINE, POLYGON və s.
• Network: INET, CIDR, MACADDR

PostgreSQL vs Digər Verilənlər Bazaları

Xüsusiyyət	PostgreSQL	MySQL	Oracle	SQL Server
Lisenziya	Açıq mənbəli (MIT)	Açıq mənbəli/Kommersial	Kommersial	Kommersial
ACID	Tam dəstək	Tam dəstək	Tam dəstək	Tam dəstək
JSON Dəstəyi	JSONB (binary)	JSON	JSON	JSON
Full-Text Search	Built-in	LIMITED	Oracle Text	Full-Text
Replikasiya	Streaming, Logical	Master-Slave, Group	Multi-Master	Always On
Window Functions	Var	Var	Var	Var
Common Table Expressions	Var	Var	Var	Var
Performans	Yüksək	Yüksək	Çox yüksək	Yüksək
Extensibility	Çox yüksək	Orta	Orta	Aşağı

PostgreSQL İstifadə Sahələri

• Web Applications: Django, Rails, Node.js tətbiqləri üçün
• Geospatial Applications: PostGIS ilə GIS tətbiqləri
• Financial Systems: ACID uyğunluğu və transaction dəstəyi
• Data Warehousing: Böyük həcmli məlumat analizi
• Time Series Data: TimescaleDB extension ilə
• Document Store: JSONB ilə NoSQL kimi istifadə
• Analytics: Complex queries və reporting
• Scientific Data: Kompleks məlumat tipləri dəstəyi

Ümumi PostgreSQL Əmrləri

Verilənlər Bazası Əməliyyatları

-- Verilənlər bazası yarat
CREATE DATABASE mydb;

-- Verilənlər bazasına qoşul
\c mydb

-- Cədvəlləri listələ
\dt

-- Verilənlər bazasını sil
DROP DATABASE mydb;

Cədvəl Əməliyyatları

-- Cədvəl yarat
CREATE TABLE users (
    id SERIAL PRIMARY KEY,
    username VARCHAR(50) UNIQUE NOT NULL,
    email VARCHAR(100) UNIQUE NOT NULL,
    created_at TIMESTAMP DEFAULT CURRENT_TIMESTAMP
);

-- Cədvəl strukturunu gör
\d users

-- Sütun əlavə et
ALTER TABLE users ADD COLUMN age INTEGER;

-- Cədvəli sil
DROP TABLE users;

İndeks Əməliyyatları

-- B-tree indeks (default)
CREATE INDEX idx_users_email ON users(email);

-- Unique indeks
CREATE UNIQUE INDEX idx_users_username ON users(username);

-- Partial indeks
CREATE INDEX idx_active_users ON users(email) WHERE active = true;

-- Composite indeks
CREATE INDEX idx_users_name_email ON users(last_name, first_name);

-- GIN indeks (JSON, Array üçün)
CREATE INDEX idx_data_jsonb ON documents USING GIN (data);

Query Əməliyyatları

-- SELECT
SELECT * FROM users WHERE age > 25;

-- JOIN
SELECT u.username, o.order_date 
FROM users u 
INNER JOIN orders o ON u.id = o.user_id;

-- Aggregation
SELECT COUNT(*), AVG(age) FROM users;

-- Window Functions
SELECT username, age, 
       RANK() OVER (ORDER BY age DESC) as age_rank
FROM users;

-- CTE (Common Table Expression)
WITH active_users AS (
    SELECT * FROM users WHERE active = true
)
SELECT * FROM active_users WHERE age > 30;

Transaction Əməliyyatları

-- Transaction başlat
BEGIN;

-- Əməliyyatlar
UPDATE accounts SET balance = balance - 100 WHERE id = 1;
UPDATE accounts SET balance = balance + 100 WHERE id = 2;

-- Commit et
COMMIT;

-- Və ya rollback et
ROLLBACK;

Performance Tuning

Query Optimization

-- Query plan-a bax
EXPLAIN ANALYZE SELECT * FROM users WHERE email = 'test@example.com';

-- Statistika yenilə
ANALYZE users;

-- Vacuum et
VACUUM FULL users;

Configuration Parameters

# postgresql.conf
shared_buffers = 256MB          # RAM-ın 25%-i
effective_cache_size = 1GB      # RAM-ın 50-75%-i
work_mem = 4MB                  # Hər query üçün
maintenance_work_mem = 64MB     # VACUUM, CREATE INDEX üçün
max_connections = 100           # Maksimum bağlantı sayı

Replikasiya

Streaming Replication

-- Primary server-də
# postgresql.conf
wal_level = replica
max_wal_senders = 3
wal_keep_size = 64

-- Standby server-də
# recovery.conf
primary_conninfo = 'host=primary_host port=5432'

Logical Replication

-- Publisher-də
CREATE PUBLICATION my_publication FOR TABLE users, orders;

-- Subscriber-də
CREATE SUBSCRIPTION my_subscription 
CONNECTION 'host=publisher_host port=5432 dbname=mydb'
PUBLICATION my_publication;

Best Practices

1. İndeksləmə: Tez-tez axtarılan sütunlara indeks əlavə edin
2. Connection Pooling: PgBouncer və ya pgpool istifadə edin
3. VACUUM: Müntəzəm VACUUM və ANALYZE əməliyyatları
4. Monitoring: pg_stat_statements, log analysis
5. Backup: Regular backup strategiyası (pg_dump, pg_basebackup)
6. Security: SSL connections, role-based access control
7. Query Optimization: EXPLAIN ANALYZE istifadə edərək query-ləri optimize edin
8. Partitioning: Böyük cədvəllər üçün table partitioning

Əlavə Resurslar

• Rəsmi Sənədlər: https://www.postgresql.org/docs/
• Performance Wiki: https://wiki.postgresql.org/wiki/Performance_Optimization
• PostGIS: https://postgis.net/
• Community: https://www.postgresql.org/community/