Əsas məzmuna keçin

TCP/IP Protocol Suite

TCP/IP Nədir?

TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) - internetin və əksər müasir şəbəkələrin əsasını təşkil edən protokol yığınıdır. 1970-ci illərdə ARPANET üçün hazırlanmışdır.

Xüsusiyyətlər:

  • 4 qatlı layer modeli
  • Platform-independent
  • Açıq standartlar (RFC - Request for Comments)
  • Scalable və robust
  • End-to-end connectivity

TCP/IP Model Qatları

1. Network Access Layer (Şəbəkə Giriş Qatı)

Funksiya: Physical network-ə giriş və frame transmission.

Əhatə edir:

  • Physical addressing (MAC)
  • Frame formatting
  • Error detection
  • Media access control

Texnologiyalar:

  • Ethernet (802.3)
  • WiFi (802.11)
  • PPP (Point-to-Point Protocol)
  • Token Ring

2. Internet Layer (İnternet Qatı)

IP (Internet Protocol)

Funksiya: Paketlərin routing və logical addressing.

IPv4 (Internet Protocol version 4)

Xüsusiyyətlər:

  • 32-bit address space (4,294,967,296 address)
  • Dotted decimal notation: 192.168.1.1
  • Address exhaustion problemi

IPv4 Header Structure:

IP Address Classes:

ClassFirst OctetDefault MaskNetwork/Host bitsİstifadə
A1-126255.0.0.08/24Large networks
B128-191255.255.0.016/16Medium networks
C192-223255.255.255.024/8Small networks
D224-239--Multicast
E240-255--Reserved

Private IP Ranges:

  • Class A: 10.0.0.0 - 10.255.255.255
  • Class B: 172.16.0.0 - 172.31.255.255
  • Class C: 192.168.0.0 - 192.168.255.255

IPv6 (Internet Protocol version 6)

Xüsusiyyətlər:

  • 128-bit address space (340 undecillion addresses)
  • Hexadecimal notation: 2001:0db8:85a3:0000:0000:8a2e:0370:7334
  • Simplified header
  • Built-in security (IPSec)
  • No NAT required

IPv6 Address Format:

IPv6 Address Types:

  • Unicast: Single interface
  • Multicast: Multiple interfaces
  • Anycast: Nearest interface

ICMP (Internet Control Message Protocol)

Funksiya: Error reporting və diagnostic.

İstifadə sahələri:

  • Ping - host reachability test
  • Traceroute - path discovery
  • Error messages (destination unreachable, time exceeded)

ARP (Address Resolution Protocol)

Funksiya: IP address-dən MAC address-ə mapping.

İş prinsipi:

3. Transport Layer (Nəqliyyat Qatı)

TCP (Transmission Control Protocol)

Xüsusiyyətlər:

  • Connection-oriented
  • Reliable delivery
  • Ordered data transfer
  • Flow control
  • Congestion control
  • Error checking

TCP Header:

TCP Flags:

  • SYN - Synchronize (connection başlat)
  • ACK - Acknowledgment
  • FIN - Finish (connection bağla)
  • RST - Reset
  • PSH - Push
  • URG - Urgent

Three-Way Handshake (Connection Establishment)

Four-Way Handshake (Connection Termination)

TCP States:

UDP (User Datagram Protocol)

Xüsusiyyətlər:

  • Connectionless
  • Unreliable delivery
  • No flow control
  • No congestion control
  • Lightweight (8-byte header)
  • Fast

UDP Header:

UDP İstifadə sahələri:

  • DNS queries
  • DHCP
  • Streaming video/audio
  • Online gaming
  • VoIP
  • SNMP

TCP vs UDP Müqayisəsi

XüsusiyyətTCPUDP
ConnectionConnection-orientedConnectionless
ReliabilityReliableUnreliable
OrderingOrdered deliveryNo ordering
SpeedSlowerFaster
Header size20-60 bytes8 bytes
Flow controlYesNo
Error checkingExtensiveBasic checksum
Use caseWeb, Email, File transferStreaming, Gaming, DNS

4. Application Layer (Tətbiq Qatı)

HTTP/HTTPS

HTTP (HyperText Transfer Protocol):

  • Port 80
  • Stateless protocol
  • Request/Response model

HTTPS (HTTP Secure):

  • Port 443
  • SSL/TLS encryption
  • Certificate-based authentication

FTP (File Transfer Protocol)

Xüsusiyyətlər:

  • Port 20 (data), 21 (control)
  • File upload/download
  • Directory listing
  • Authentication required

SMTP (Simple Mail Transfer Protocol)

Funksiya: Email göndərmə

  • Port 25, 587 (with TLS)
  • Push protocol
  • Text-based

DNS (Domain Name System)

Funksiya: Domain name-i IP address-ə çevirmə

  • Port 53
  • UDP for queries, TCP for zone transfers
  • Hierarchical system

SSH (Secure Shell)

Funksiya: Secure remote access

  • Port 22
  • Encryption
  • Authentication (password, key-based)

Complete TCP/IP Communication Flow

NAT (Network Address Translation)

Funksiya: Private IP-ləri public IP-yə map etmək.

Növləri:

  • Static NAT: 1-to-1 mapping
  • Dynamic NAT: Many-to-many mapping
  • PAT (Port Address Translation): Many-to-1 mapping

Subnetting

Məqsəd: Böyük network-u kiçik subnet-lərə bölmək.

Subnet Mask: Network və host hissələrini ayırır.

CIDR Notation: 192.168.1.0/24

  • /24 = 255.255.255.0
  • 24 bit network, 8 bit host
  • 254 usable host addresses

Subnetting Nümunəsi:

Subnet Hesablama:

NetworkFirst IPLast IPBroadcastUsable Hosts
192.168.1.0/26192.168.1.1192.168.1.62192.168.1.6362
192.168.1.64/26192.168.1.65192.168.1.126192.168.1.12762
192.168.1.128/26192.168.1.129192.168.1.190192.168.1.19162
192.168.1.192/26192.168.1.193192.168.1.254192.168.1.25562

Routing

Funksiya: Paketlərin source-dan destination-a ən yaxşı path ilə çatdırılması.

Routing Table Nümunəsi:

DestinationSubnet MaskGatewayInterfaceMetric
192.168.1.0255.255.255.00.0.0.0eth00
10.0.0.0255.0.0.0192.168.1.1eth010
0.0.0.00.0.0.0192.168.1.254eth020

Quality of Service (QoS)

Məqsəd: Kritik traffic-ə prioritet vermək.

Texniklər:

  • Traffic shaping
  • Traffic policing
  • Priority queuing
  • Bandwidth reservation

TCP/IP Security

Protokollar:

  • IPSec: IP layer encryption
  • SSL/TLS: Transport layer security
  • SSH: Secure remote access
  • VPN: Virtual Private Network

Təhlükələr:

  • IP Spoofing
  • SYN Flood attack
  • Man-in-the-Middle
  • DDoS attacks
  • Port scanning

Performance Optimization

TCP Optimizasyon:

  • Window scaling
  • Selective acknowledgment (SACK)
  • Fast retransmit
  • Congestion avoidance algorithms (Reno, Cubic, BBR)

Latency Reduction:

  • CDN usage
  • Connection pooling
  • HTTP/2, HTTP/3
  • TCP Fast Open

Troubleshooting Commands

Linux/Mac:

# IP configuration
ifconfig / ip addr

# Routing table
route -n / ip route

# Test connectivity
ping 8.8.8.8

# Trace route
traceroute google.com

# DNS lookup
nslookup google.com
dig google.com

# Active connections
netstat -an
ss -tuln

# Packet capture
tcpdump -i eth0

Windows:

# IP configuration
ipconfig /all

# Routing table
route print

# Test connectivity
ping 8.8.8.8

# Trace route
tracert google.com

# DNS lookup
nslookup google.com

# Active connections
netstat -an

# DNS cache
ipconfig /displaydns
ipconfig /flushdns

Best Practices

  1. Security:

    • Firewall konfiqurasiyası
    • VPN istifadəsi
    • Regular security updates
    • Network segmentation
  2. Performance:

    • QoS implementation
    • Bandwidth management
    • Connection optimization
    • Caching strategies
  3. Reliability:

    • Redundancy
    • Load balancing
    • Monitoring və alerting
    • Backup routes
  4. Documentation:

    • Network diagram
    • IP address management
    • Configuration documentation
    • Change logs

Əlaqəli Mövzular

  • OSI Model
  • HTTP/HTTPS Protocol
  • DNS System
  • Network Security
  • Routing Protocols
  • Load Balancing