OSI Model
OSI Model Nədir?
OSI (Open Systems Interconnection) Model - şəbəkə kommunikasiyasını 7 qata ayıran konseptual modeldir. ISO (International Organization for Standardization) tərəfindən 1984-cü ildə təqdim edilmişdir.
Məqsəd:
- Müxtəlif sistemlər arasında standart kommunikasiya
- Hər qatın müstəqil işləməsi və dəyişdirilməsi
- Şəbəkə problemlərinin daha asan müəyyən edilməsi
- Protocol dizaynında vahid yanaşma
OSI Model Qatları
7. Application Layer (Tətbiq Qatı)
Funksiya: İstifadəçi tətbiqlərinin şəbəkəyə birbaşa daxil olduğu qat.
Protokollar:
- HTTP/HTTPS - Web browsing
- FTP - File transfer
- SMTP - Email göndərmə
- POP3/IMAP - Email qəbul etmə
- DNS - Domain name resolution
- SSH - Secure remote access
Məsuliyyətlər:
- İstifadəçi interfeysi təqdim etmə
- Network servislərinə giriş
- Email, file transfer, web browsing
6. Presentation Layer (Təqdimat Qatı)
Funksiya: Datanın formatlaşdırılması, şifrələnməsi və sıxışdırılması.
Məsuliyyətlər:
- Data translation (format dəyişdirmə)
- Encryption/Decryption
- Compression/Decompression
- Character encoding (ASCII, Unicode)
Nümunələr:
- SSL/TLS - Şifrələmə
- JPEG, GIF - Şəkil formatları
- MPEG, AVI - Video formatları
- ASCII, EBCDIC - Character encoding
5. Session Layer (Sessiya Qatı)
Funksiya: İki sistem arasında sessiyaların (connection) yaradılması, idarə edilməsi və bağlanması.
Məsuliyyətlər:
- Session establishment, maintenance, termination
- Synchronization
- Dialog control (half-duplex, full-duplex)
- Recovery checkpoints
Nümunələr:
- NetBIOS
- RPC (Remote Procedure Call)
- PPTP (Point-to-Point Tunneling Protocol)
4. Transport Layer (Nəqliyyat Qatı)
Funksiya: End-to-end əlaqə və məlumatların etibarlı çatdırılması.
Əsas Protokollar:
TCP (Transmission Control Protocol)
- Connection-oriented - əlaqə yaradılmalıdır
- Reliable - datanın çatdırılması təmin edilir
- Flow control - göndərmə sürətinin tənzimlənməsi
- Error checking - xəta yoxlama və düzəldilməsi
- İstifadə sahələri: HTTP, HTTPS, FTP, Email
UDP (User Datagram Protocol)
- Connectionless - əlaqə yaradılmır
- Unreliable - datanın çatdırılması təmin edilmir
- Fast - sürətli, overhead azdır
- İstifadə sahələri: DNS, Video streaming, Online gaming
Port Numbers:
- 0-1023: Well-known ports (HTTP:80, HTTPS:443, SSH:22)
- 1024-49151: Registered ports
- 49152-65535: Dynamic/Private ports
3. Network Layer (Şəbəkə Qatı)
Funksiya: Paketlərin routing və addressing-i.
Əsas Protokol: IP (Internet Protocol)
Məsuliyyətlər:
- Logical addressing (IP address)
- Routing - ən yaxşı path seçimi
- Packet forwarding
- Fragmentation və reassembly
Protokollar:
- IPv4, IPv6
- ICMP (Internet Control Message Protocol) - ping, traceroute
- ARP (Address Resolution Protocol) - IP-dən MAC-ə
- OSPF, BGP - Routing protokolları
IP Address Structure:
- IPv4: 32-bit (4 octet) - 192.168.1.1
- IPv6: 128-bit (8 group) - 2001:0db8:85a3::8a2e:0370:7334
2. Data Link Layer (Data Əlaqə Qatı)
Funksiya: Node-to-node data transfer, error detection, MAC addressing.
Alt-qatlar:
- LLC (Logical Link Control) - Flow və error control
- MAC (Media Access Control) - Physical addressing
Məsuliyyətlər:
- Frame-lərin yaradılması
- Physical addressing (MAC address)
- Error detection (CRC)
- Flow control
- Access control (CSMA/CD, CSMA/CA)
Cihazlar:
- Switch
- Bridge
- NIC (Network Interface Card)
Protokollar:
- Ethernet
- PPP (Point-to-Point Protocol)
- HDLC (High-Level Data Link Control)
MAC Address:
- 48-bit (6 octet) - 00:1A:2B:3C:4D:5E
- Manufacturer-specific (OUI) + Device-specific
- Həmişə unikal
1. Physical Layer (Fiziki Qat)
Funksiya: Raw bit transmission physical medium üzərində.
Məsuliyyətlər:
- Bit-lərin elektrik siqnallarına çevrilməsi
- Physical topology
- Transmission mode (simplex, half-duplex, full-duplex)
- Data rate (bandwidth)
- Synchronization
Komponentlər:
- Cables (Ethernet, Fiber optic, Coaxial)
- Hub
- Repeater
- Modem
- Network adapter
Transmission Media:
- Guided: Twisted pair, Coaxial, Fiber optic
- Unguided: Radio waves, Microwaves, Infrared
Data Flow - Göndərmə
Data Flow - Qəbul Etmə
OSI vs TCP/IP Model
| OSI Layer | TCP/IP Layer | Protokollar |
|---|---|---|
| 7. Application | Application | HTTP, FTP, SMTP, DNS |
| 6. Presentation | Application | SSL/TLS, JPEG, MPEG |
| 5. Session | Application | NetBIOS, RPC |
| 4. Transport | Transport | TCP, UDP |
| 3. Network | Internet | IP, ICMP, ARP |
| 2. Data Link | Network Access | Ethernet, PPP |
| 1. Physical | Network Access | Cables, Hubs |
Encapsulation Process
Real-World Nümunə: Web Browsing
Troubleshooting üzrə Qat-qat yanaşma
Physical Layer:
- Kabel düzgün qoşulubmu?
- LED işıqları yanır?
- Signal gücü kifayətdirmi?
Data Link Layer:
- MAC address düzgündür?
- Switch port-u işləyir?
- VLAN konfiqurasiyası düzgündür?
Network Layer:
- IP address düzgündür?
- Subnet mask düzgündür?
- Routing table-da entry var?
- Ping işləyir?
Transport Layer:
- Port açıqdır?
- Firewall blok edir?
- TCP connection established olur?
Application Layer:
- Servis işləyir?
- DNS resolve olur?
- Authentication uğurludur?
Üstünlüklər və Məhdudiyyətlər
Üstünlüklər:
- Aydın layering və abstraction
- Hər qatın müstəqil inkişafı
- Problemlərin asan müəyyən edilməsi
- Universal standart
Məhdudiyyətlər:
- Praktikada TCP/IP daha çox istifadə olunur
- Bəzi qatlar overlap edir
- Performance overhead (hər qatda encapsulation)
- Real dünyada model 100% follow edilmir
Best Practices
- Layer Separation: Hər qatın məsuliyyətini aydın ayırmaq
- Error Handling: Hər qatda öz error handling-i olmalıdır
- Security: Hər qatda security tədbirləri görülməlidir
- Monitoring: Hər qatı monitor etmək lazımdır
- Documentation: Network topology və konfiqurasiya dokumentləşdirilməlidir
Əlaqəli Mövzular
- TCP/IP Protocol Suite
- Network Security
- Network Troubleshooting
- Routing və Switching
- Network Performance Optimization